Braille leren op latere leeftijd

Integrale weergave van de lezing die Tonny van Breukelen hield na aflloop van de NLBB ledenvergadering van 5 juni 2010:

Het leren van braille als volwassenen

“Toen Monique Oudshoorn mij belde met de vraag of ik vandaag hier iets wilde vertellen over mijn ervaringen met braille twijfelde ik. Niet omdat ik gebrek had aan stof, maar meer omdat, nu na het Louis Braillejaar, mijn verhaaltje komt als mosterd na de maaltijd. Daarbij komt, preek ik hier niet voor eigen parochie? Is dat wat ik wil vertellen niet meer dan bekend bij degenen die hier zijn? Toch heb ik ja gezegd. omdat ik vind dat braille nooit genoeg aandacht kan krijgen en omdat ik vermoed dat er velen in de zaal zijn die evenals ik op latere leeftijd moesten zoeken naar andere manieren van lezen. Mijn ervaringen met het verwerven van teksten zonder het gebruik van mijn ogen, heb ik opgeschreven in een boekje, Braille! Een pleidooi voor onbeperkt lezen. Dit boekje is verkrijgbaar bij het loket in braille en op Daisy en te koop in de boekhandel als zwartdruk en in grootletter. Dus over de inhoud van het boekje zal ik vanmiddag zwijgen. Dit kunt u allen lezen.

De European Blind Union (EBU), organiseerde ook dit jaar weer een braille schrijfwedstrijd.Onder de titel: braille veranderde mijn leven. Nu vind ik een schrijfwedstrijd sowieso een mooi initiatief, maar dit ter zijde. Het onderwerp, daar waar degenen die mee wilden doen over moesten schrijven, zette me aan het denken. Veranderde braille ook werkelijk mijn leven? Nee, integendeel!Ik heb dus niet meegedaan met de schrijfwedstrijd. Want het feit dat ik braille kon lezen voordat ik het laatste zwartdrukboek terzijde legde zorgde niet voor verandering maar voor continuïteit. Ik zal proberen dit uit te leggen met enkele voorbeelden. Een maand of twee geleden paste ik op onze oudste kleindochter. Ze is vijf jaar en ze kent de letters van het alfabet, maar dat niet alleen, ze kan ze aan elkaar plakken en woordjes maken. In haar rugzakje zat een boekje dat ze graag wilde lezen. We legden het samen onder de scan, zij drukte op de knop en ik deed de rest. De paar bladzijden van het boekje liet ik voorlezen en vervolgens typte ik ze met de braillemachine. Samen lazen we het boekje aan tafel. Mijn kleindochter de zwartdruktekst en ik kon haar helpen terwijl ik braille las. Zij beschreef de tekeningen die op de bladzijden naast de tekst stonden. We genoten beiden. Omdat ik braille leerde kan ik, zoals waarschijnlijk oma’s doen met goede ogen, samen met haar eenvoudige boekjes lezen. Het kostte wat moeite, maar een kniesoor die daar op let. Immers, oma’s hebben toch de tijd? Nog een voorbeeld van continuïteit waar de kennis van braille voor zorgde. Ik was gewend te lezen en niet om te luisteren. Ik las boeken vol letters gedrukt op papier. Dit doe ik nog steeds, heel simpel: ik lees boeken vol letters, gedrukt op papier. Ik hoop dit nog jaren te kunnen doen. Want juist het feit dat ik niet afhankelijk ben van stemmen, draden, batterijen, kortom, de tussenkomst van anderen die zich, onwillekeurig met mijn manier van lezen bemoeien, maakt braille voor mij van onschatbare waarde. Maar, ouderen die braille leren, dat kan toch niet? Deze opmerking en soortgelijke vragen hoor ik regelmatig. Ja, het is deels waar: Ouderen hebben vingers met eelt, kunnen de letters niet goed voelen, en beschikken over hersenen die niet meer zo functioneren als pakweg 50 jaar eerder. Echter, het bewijs dat er ouderen zijn die met succes braille leerden is ruimschoots geleverd. Op het Loo–Erf leren ouderen braille en gaan het vervolgens gebruiken. In Nederland zijn er velen die op latere leeftijd braille leerden en heel blij zijn dat ze daar tijd en energie in gestoken hebben. Ik weet het, het valt niet mee. Wat mij dwars zat was het feit dat ik iets opnieuw moest leren dat ik al jarenlang beheerste. Maar dan dacht ik aan mijn oma die, op tachtigjarige leeftijd, na een hersenbloeding, ook opnieuw leerde lezen en schrijven. Kortom, het gezegde een mens is nooit te oud om te leren, gaat hier zeker op.Verder hebben volwassenen nog meer voordelen t.a.v. jonge kinderen bij het leren van braille. Ze weten wat een letter is, een woord , wat een zin is. Dat je moet lezen van links naar rechts. En …, ze hebben een kennis van de wereld die jonge kinderen nog niet hebben en die gebruikt kan worden tijdens het leren van braille lezen en schrijven. Een paar jaar geleden vroeg ik aan enkele mensen die op latere leeftijd braille leerden of de moeite en de energie die ze erin gestoken hadden de moeite waard was geweest. De uitkomst was overduidelijk: meer dan 90 procent vond dat de beheersing van het braille hen zelfstandiger maakte. Wat doe je dan zoal met braille? Nu, dat kan veel zijn. Het hangt af van degene die het wil gebruiken. Eerst waar ik braille niet voor gebruik: Zelf lees ik nooit kranten, tijdschriften of andere, ik noem het verplichte lectuur, in braille. Het kost me teveel tijd en hiervoor is mijn computer een onovertroffen medium. De stem is lekker onpersoonlijk en je kunt snel zoeken naar koppen, rubrieken, enz. Een agenda houd ik ook niet bij in braille. Dat is me te ingewikkeld. Wel gebruik ik een brailleleesregel hiermee kan ik nauwkeuriger het computerscherm bekijken dan met spraak. Mijn leesregel is eveneens handig voor het maken van korte aantekeningen. Voor het merken van verschillende artikelen zoals kruiden, levensmiddelen of cd’s,is braille onmisbaar. Dit gebruik van braille zorgt zeker voor zelfstandigheid, maar er is meer. Mijn boodschappenlijstje typ ik in braille. De agenda tijdens een vergadering in braille zorgt ervoor dat ik mijn hoofd erbij kan houden. De kinderboekjes die ik mijn kleinkinderen voorlees brailleer ik. En uiteraard …., lees ik boeken. Altijd heb ik een brailleband in mijn tas. Lange afstanden in de auto, bus, of trein? Ik lees braille. Wachten op iemand of op een bus of een beurt, de brailleband haal ik altijd uit mijn tas. Ik kan u verzekeren, het is heel wat eenvoudiger dan een apparaat. Zelfs bij de tandarts, tijdens een lange behandeling, lees ik met het boek op schoot.Nu, tot slot, een enorm nadeel: ik lees langzaam, heel langzaam. Ik heb de hoop opgegeven dat ik het ooit sneller zal leren. Het is een gegeven dat mensen die op latere leeftijd braille leren nooit het tempo zullen evenaren van hen die op jonge leeftijd braille leerden. Voor mij maakt het niet veel uit.Toen ik zwartdruk las, zeker de laatste jaren, was mijn tempo ook langzaam, heel traag en dat is het gebleven, nu zonder hoofdpijn. Maar hoe zit het precies met mensen die op latere leeftijd braille leren? Hoe leren ze braille? Leerprocessen, zoals de manier waarop kinderen en volwassenen leren lezen en schrijven zijn uitgebreid onderzocht, maar bij mijn weten ooit bij volwassen brailleleerders. Welke methode is het meest geschikt voor volwassenen? Kan iemand die op volwassen leeftijd braille leert sneller leren lezen met een andere aanpak? En zo zijn er nog veel meer gebieden die aandacht verdienen. Al deze vragen kunnen beantwoord worden na degelijk wetenschappelijk onderzoek. Dit ontbreekt, zowel nationaal als internationaal.Daarom ben ik zo blij dat de NLBB het voortouw heeft genomen en het brailleonderzoek op een aantal terreinen zal stimuleren en onder de aandacht brengen van een breder publiek.”