Braille Kwaliteit

Doelstelling:

Het kritisch bewaken van de kwaliteit van brailleproducties, waarbij dezelfde criteria gelden als voor alle andere leesvormen.

De werkgroep doet dit door:

Het toezien en bewaken van een optimale kwaliteit en kwantiteit van brailleproducties geleverd via het Loket Aangepast Lezen door brailleproducenten als Dedicon en CBB, waarbij dezelfde criteria moeten gelden als voor alle andere leesvormen.

Activiteiten:

• Inzicht krijgen in afspraken tussen SIOB, Dedicon en CBB over kwaliteit en kwantiteit brailleproducties
• Ervaringen, klachten en opmerkingen van braillelezers inventariseren.
• De ervaringen, klachten en opmerkingen op reguliere basis bespreken met vertegenwoordiging Loket Aangepast Lezen en brailleproducenten.

Resultaat:

• Lectuur en informatie is voor braillelezers net zo toegankelijk als voor lezers in andere leesvormen.
• De criteria voor kwaliteit van de brailleproducties zijn dezelfde als bij andere leesvormen.

Tijdpad:

2011-2012

Zie ook: Dienstverlening Braille onderzocht (2006, Braille Manifest van de FSB (2005) en Samenvatting Braillesymposium NLBB uit 2009.

Vragen aan Dedicon over Braille Kwaliteit

februari 2011

De werkgroep heeft een bijeenkomst gehad met medewerkers van de producent Dedicon over de kwaliteit van braille. Er is uitgebreid gesproken over de fouten bij het afbreken tussen de banden, scanfouten en de onduidelijke regels die worden gehanteerd als standaard bij het brailleren. De werkgroep blijft op haar standpunt dat het aantal fouten in de brailleboeken moet worden teruggebracht en dat er duidelijkheid moet komen in de wijze van produceren. De standaard voor braille, ook voor vreemde talen, moet in de boeken of elders terug te vinden zijn. De werkgroep buigt zich op dit moment over de verder te nemen stappen. De vragen van de NLBB-werkgroep Braille Kwaliteit en de ontvangen antwoorden van Dedicon:

1. Vraag NLBB: De toepassing van de nieuwe standaard op boeken geproduceerd vóór 2005. De werkgroep wil graag een serieuze reactie van Dedicon hoe de oude boeken, als het gaat om braille, kunnen worden verbeterd en aangepast aan de nu geldende regels van de standaard. Is het bijvoorbeeld mogelijk dit alleen te doen met boeken op het moment dat ze worden aangevraagd?

1. Antwoord Dedicon: De intrede van nieuwe tekens uit de informatica en het soms los omspringen met leestekens (afkortings- en zinspunten) heeft aanleiding gegeven tot de vernieuwing van de braille standaard. Met ingang van 1 september 2005 is op aanwijzing van een Vlaams-Nederlandse braille werkgroep het Braille schrift aangevuld met een 69 nieuwe niet-letter of cijfergebonden brailletekens en heeft men afgesproken in Ned-Vlaamse taalgebied weer op eenzelfde eenduidige manier met taaltekens om te springen. De bekendste toegevoegde tekens zijn de @, de €, de _ en de ). Vanaf 1 september 2005 gebruiken de Vlamingen en de Nederlanders weer op een eenduidige manier een eenvormig brailleschrift.

Dedicon heeft zich vanaf de invoering van de nieuwe standaard hieraan geconformeerd. Voor de invoering van de 2005 standaard produceerde Dedicon de braille boeken nog met behulp van het tekstverwerkingsprogramma WP. Dit hield in dat, nadat de elektronische tekst in WP goed bevonden was, er een conversie naar braille werd gedaan. Deze elektronische braille file is als apart bestand in het archief opgeslagen. Het zijn dus gefixeerde braillebestanden en lastig aan te passen. Een toevoeging van een woord of teken in het bestand doet de regels opschuiven, hierdoor kunnen de vervolgpagineringen ook weer gaan schuiven. Eigenlijk moeten dan alle paginanummers en bandsplitsingen opnieuw worden bijgesteld. Kortom: Het is zeer arbeidsintensief en de benodigde WP-tools en WP - kennis zijn ook niet meer makkelijk voorhanden.

Sinds april 2005 is Dedicon overgegaan naar een andere productiemethodiek welke inhoudt dat de braille bestanden gebaseerd zijn op een automatische conversie van een XML bestand. Aanpassingen in het XML bestand zijn eenvoudiger te maken en leiden direct tot een aanpassing in het braille bestand dat gegenereerd wordt ten behoeve van de brailleprint, inclusief alle paginanummers en bandovergangen. Alle in XML geproduceerde boeken zijn conform de 2005 braille standaard.

Met de huidige productietechnieken is het verstandiger (en misschien zelfs goedkoper) het boek geheel opnieuw te brailleren dan om te proberen op onderdelen aanpassingen in het oude braille bestand te maken. In ieder geval zal het eindresultaat beter zijn. Het eindresultaat is ook toekomstbestendiger omdat het nieuw gecreëerde XML bestand gemuteerd kan worden en dan automatisch tot een aangepast braillebestand leidt.

Indien een her-uitgave van een aantal oudere titels gewenst is, zou dit als een aanbeveling aan het Loket aangepast-lezen gedaan kunnen worden. Het Loket is verantwoordelijk voor de collectievorming en kan beslissen of bepaalde titels uit de collectie opnieuw geproduceerd moeten worden. Deze herproductie zou dan onderdeel vormen van de normale productiequota die Dedicon geacht wordt te maken. Indien dat ongewenst is, moeten er extra fondsen/gelden gevonden worden om de herproductie te realiseren.

2. Vraag NLBB: Is het mogelijk dat Dedicon de intern gebruikte regels voor het brailleren en de regels voor het afbreken van de banden doorgeeft?

2. Antwoord Dedicon: Regels voor het afbreken van banden: Zoals bekend gebeurt het splitsen op basis van automatische routines. Hiervoor is een uitgebreid algoritme opgesteld. In principe wordt hiermee gezocht naar geschikte plekken om af te breken zoals hoofdstukken en paragrafen, maar wel binnen zekere grenzen, bijvoorbeeld binnen 5 pagina’s. Het volledige algoritme voor het afbreken van banden, zinnen, woorden en formules is toegevoegd als bijlage. Hierbij moet aangetekend worden dat het algoritme gebruik maakt van bepaalde opmaaktekens (tags) in de XML. Sommige tags worden standaard altijd toegepast (bijvoorbeeld de tag voor hoofdstuk), andere tags zijn meer van toepassing op studieboeken en worden niet altijd toegepast in algemene lectuur. Samengevat: de verfijning in de afbreekregels is afhankelijk van de mate van rijkdom van documentopmaak.

Zoals met vele algoritmes kunnen ook hier “bugs”op treden. Voorbeelden van verkeerd of onhandig afbreken zijn informatief en kunnen leiden tot verbetering van enerzijds het algoritme, en anderzijds verbetering van de documentopmaak.

Het is niet geheel duidelijk wat NLBB bedoelt met “regels voor het brailleren. Wat we hier volgt is een korte beschrijving van de opmaak van het door Dedicon geproduceerde braille boek. Wellicht voldoet deze.

Volledigheid In principe wordt het boek van kaft tot kaft gebrailleerd en worden er geen redactionele of didactische bewerkingen gepleegd. In het brailleboek worden een aantal elementen standaard toegevoegd: Titelblad, Inhoudsopgave (van de band) en Symbolenlijst (indien er tekens voorkomen die in de symbolenlijst behoren)

Titelblad Op het titelblad staan vermeld: titel van het boek, de auteur(s) , jaar van print , bandnummer. Op het titelblad van laatste band, staat de vermelding “laatste band”.

De inhoudsopgave van de brailleband Na het kopje van hoofdstuk of paragraaf volgen er in de brailleversie twee paginanummers: de zwartdruknummering en de braillenummering. De inhoudsopgave, indien aanwezig in het originele boek, wordt in zijn geheel overgenomen.

Alle inhoudopgaven van de braillebanden staan in de laatste brailleband van het boek nogmaals vermeld.

De symbolenlijst In de brailletekst komen soms tekens voor die niet zo veel gebruikt worden. Indiens symbolen voorkomen in het boek is de symbolenlijst standaard opgenomen in de eerste band, na de inhoudsopgave.

Paginavermelding en paginaovergangen Standaard staat op de eerste regel van een braillebladzijde in het midden de nummering van de originele pagina en rechts de nummering van de brailleversie.

Als er op een braillebladzijde een paginaovergang is, zijn er in het midden twee nummers vermeld.

Verwerking van noten De noten worden in de brailleband meestal direct verwerkt in de tekst, na het eind van de alinea. Het kan dus voorkomen dat er na een alinea meerdere noten verklaard worden.

Banddikte, bladspiegel en splitsing De gemiddelde dikte van een brailleband is tussen de 50 en 65 braillepagina’s. Bij uitzondering, b.v. door opnemen van titelblad en inhoudsopgave, kan de band enkele bladen dikker zijn.

De bladgrootte bedraagt standaard A4 formaat, er wordt tweezijdig geprint

Marge linkerblad: 1,0 cm links, 3,8 cm rechts

Marge rechterblad: 2,8 cm links, 2,0 cm rechts

Er zijn 26 regels tekst per pagina, inclusief de regel met paginanummering.

Er zijn 27 braille karakters per regel.

De splitsingen tussen braillebanden liggen bij een hoofdstuk of paragraaf. Indien dit niet mogelijk is wordt gesplitst een alinea.

Printen, binden, en verzenden De braille pagina’s worden met twee nietjes aan elkaar geniet. De brailleband wordt voorzien van wikkel met adresgegevens van de lener. De titel en het bandnummer zijn leesbaar in braille zonder dat de wikkel hoeft te worden verwijderd.

3. Vraag NLBB: Wat voor concrete problemen zijn er voor Dedicon met de uitgevers over het aanleveren van bronbestanden (bestemd voor mensen met een leesbeperking)

3. Antwoord Dedicon: . De uitgevers zijn bezorgd voor piraterij. Een elektronisch leesbaar bestand is ook voor zienden interessant. Zeker nu de uitgeversmarkt zich voorbereidt op elektronisch lezen en uitgeven. Het circuleren van brailleboeken, - voor de ziende wereld een soort van geheimschrift,- is in vergelijking daarmee van een geheel andere en onschuldige orde. In de onderhandelingen proberen we dan ook aan te tonen dat er geen (of weinig) concrete voorbeelden van piraterij bekend zijn. En mochten deze zich voordoen deze meestal niet zijn terug te voeren op misbruik door de doelgroep. Een introductie van het zogenaamde “watermerk” in de digitale bestanden zal de traceerbaarheid van misbruik verbeteren en daarmee hopelijk ook de bereidheid van uitgevers mee te werken aan een vorm van elektronisch lezen door de doelgroep.

4.Vraag NLBB: De werkgroep wacht op een antwoord op de vraag waarom de in de boeken geplaatste symbolenlijsten niet altijd consequent worden toepast en hoe Dedicon dit probleem denkt aan te pakken.

4. Antwoord Dedicon: Als dit zo is, dan heeft Dedicon een fout gemaakt. Graag ontvangen wij voorbeelden van boeknummers waarin dit zich heeft voorgedaan.

5. Vraag NLBB: De werkgroep heeft gevraagd of uitgezocht kan worden hoe de ervaring is in het buitenland met het afbreken van de banden en of hieruit iets te leren valt. Wanneer kunnen we dit antwoord verwachten?

5. Antwoord Dedicon: Intern navraag levert op dit moment geen resultaat. We weten het simpelweg niet. Wel is het zo dat Dedicon samen met de Scandinavische landen gezien wordt als de voorhoede van organisaties die de braille productie op moderne geautomatiseerde processen gebaseerd hebben. Dit zegt natuurlijk nog niks over de tevredenheid van de braille lezers in die landen.

Nieuwe reactie aan Dedicon over Braille Kwaliteit

mei 2011

In de laatste NLBB werkgroep Braille Kwaliteit hebben wij de antwoorden besproken, die Dedicon schriftelijk heeft gegeven op vragen die zijn gesteld tijdens het bezoek aan Dedicon locatie Rijswijk in november 2010. Graag willen wij hierop reageren:

Reactie 1 NLBB: De werkgroep Braille Kwaliteit heeft de technische regels voor het afbreken gelezen. Jullie geven aan dat hier niets aan te veranderen is omdat dit proces volledig geautomatiseerd is. De werkgroep stelt voor aan Dedicon om toch steeksproefsgewijs controles te gaan uitvoeren door ervaringsdeskundigen. Dit bevordert de kwaliteit van het product, bevordert de betrokkenheid van de doelgroep bij het product en kan worden gezien als een activiteit voor mensen om werkervaring op te doen.

Antwoord 1 Dedicon: Dedicon zal steeds alert en zorgvuldig op klachten via het Loket Aangepast-lezen reageren en daar waar dit binnen de huidige budgetten mogelijk is verbeteringen aanbrengen. Dedicon is niet van plan ervaringsdeskundigen in te zetten voor steekproefsgewijze controles. Daarnaast zou je de vraag kunnen stellen of het wenselijk is dat de eindgebruiker mede verantwoordelijk wordt voor de kwaliteit van het product.

Reactie 2 NLBB: De vraag was of Dedicon kennis heeft van de kwaliteit van braille in andere landen? Zijn er bijvoorbeeld vergelijkbare klachten over het afbreken van banden of met het inscannen in de ons omringende landen? Jullie antwoord hierop is dat er bij Dedicon geen kennis is over de wijze van produceren, de kwaliteit en (eventuele) klachten over braille in het buitenland. Dit antwoord bevreemdt de werkgroep. Dedicon is afgevaardigde in de IFLA-conferenties en zou hier evaringen over braille productie kunnen uitwisselen. Wij zien graag dat Dedicon dit als opdracht meegeeft aan haar afgevaardigden bij dergelijk internationale congressen. De werkgroep krijgt hiervan graag een terugkoppeling en is benieuwd naar de kwaliteit van braille en hoe het afbreken gebeurt in bijv. Duitsland, België, Engeland, Frankrijk en Amerika.

Antwoord 2 Dedicon: Dedicon begrijpt dat het de wens van de werkgroep is om te komen tot een vergelijkend onderzoek aangaande het produceren en printen van Braille. Daarvoor zou ruimte gezocht kunnen worden binnen de onderzoeksopdracht die Dedicon van het Siob krijgt. Deze wens kan worden ingebracht in het overleg met Siob en Loket aangaande het onderzoeks- en projectenplan 2012

Reactie 3 NLBB: De toepassing van de nieuwe braille standaard van 2005 Ter verduidelijking: dit probleem is geconstateerd bij een andere werkgroep (Braille Onderwijs) en aan ons doorgegeven. In deze werkgroep zitten vertegenwoordigers uit het braille onderwijs zowel aan volwassenen als aan de jeugd. Volwassenen en kinderen die het braille net hebben geleerd volgens de standaard van 2005 vragen vervolgens boeken aan om mee te oefenen. Dit kunnen titels van voor 2005 zijn en daarmee is het lastig oefenen in de leesvaardigheid. Gehoord het antwoord (alles omzetten is niet realistisch) zouden wij een praktisch voorstel willen doen door aan Dedicon te vragen alleen de veel gebruikte (leer)methoden en leesboeken die worden gebruikt in het (braille) onderwijs (zowel aan jeugd als aan volwassenen) aan te passen aan de braillestandaard van 2005. De werkgroep Braille Kwaliteit zal de werkgroep Educatie voorstellen om hiervan een overzicht te maken. Voor wat betreft leesboeken zal hen worden gevraagd deze lijst voor te leggen aan het Loket aangepast-lezen. Als het hier ook leermethoden betreft, zullen zij deze lijst voorleggen aan Dedicon Educatief.

Antwoord 3 Dedicon: We zien het voorstel graag tegemoet. Dedicon heeft in het verleden wel vaker retrospectieve verbeteringen en/of conversie aangebracht. Alles natuurlijk wel binnen afgebakende en gefinancierde projecten. Daarbij moeten we altijd in acht nemen of het opnieuw maken van de titels niet beter of kostenefficiënter is.

Nieuwe vragen vanuit de werkgroep en vragen van leden aan de vereniging:

Vraag 1 NLBB: De werkgroep heeft tijdens een overleg met het Loket aangepast lezen dat het Loket meer titels aankoopt die voor studie- en vakklanten zijn gemaakt. De werkgroep vindt dit een goede ontwikkeling maar zou het aantal vrijgegeven titels voor de algemene collectie graag verruimd zien, bijvoorbeeld met de alfabetten van vreemde talen.

Antwoord Dedicon 1: Er zijn nu staande afspraken tussen Dedicon en Loket waar het de overzetting van bestaande SV titels naar de collectie Algemene Lectuur betreft. Het Loket bepaalt welke titels worden omgezet.

Vraag 2 NLBB: De werkgroepleden lezen met interesse de berichtgeving over het Loket project “Braille op proef”. Graag vernemen wij hoe en wanneer de evaluatie van de proef plaatsvindt en of de werkgroep hierbij betrokken kan worden?

Antwoord 2 Dedicon 2: Het SIOB heeft een onafhankelijke onderzoeker opdracht gegeven de braille-op-verzoek pilot te evalueren. Die evaluatie wordt eind deze maand aan het SIOB opgeleverd.

Vraag 3 NLBB: In het overleg met het Loket is tevens aan hen gevraagd een (braille)klachtenregistratie bij te houden. De werkgroep zou het prettig vinden als ook Dedicon Educatief een klachtenregistratie zou bijhouden. Is het mogelijk iets dergelijks in overleg met het Loket (via hun site) op te zetten?

Antwoord 3 Dedicon: Een klachtenregistratie van (braille) educatief zal niet via de website van het Loket opgezet kunnen worden; er is een directe klantrelatie met Dedicon aangaande de school en studieboeken dienstverlening. Dedicon is doende een klachten-systeem op te zetten.

Vraag 4 NLBB: Een NLBB-lid heeft ons benaderd met de vraag of de NLBB kan bemiddelen in het tot stand komen van een niet standaard braille uitgave – dus geen wegwerp leenexemplaar – maar dat het bij uitzondering mogelijk is om een – bijzonder uitgevoerd braille boek – te kopen? Concreet de vraag aan Dedicon: Hoe is te realiseren dat – op verzoek - brailleboeken – in een luxe uitvoering, met harde kaft en gebonden – aangekocht kunnen worden?

Antwoord 4 Dedicon: Een dergelijke dienst zou op eigen benen moeten staan aangezien deze vorm van distributie niet binnen de afspraken met het SIOB/Loket gedefinieerd is en er dus geen budget voor is. Ik zal de vraag voorleggen aan de afdeling verkoop. Kan er een indicatie worden afgegeven van de omvang van de belangstelling die er voor een dergelijk aanbod zou zijn. Met wie van de werkgroep kan deze afdeling spreken om de wensen aangaande uitvoering door te nemen.